Aptomat (CB – Circuit Breaker) tự ngắt mạch khi quá tải hoặc ngắn mạch, bảo vệ dây điện và thiết bị. Chọn sai dòng định mức là lỗi rất phổ biến: CB nhỏ quá thì nhảy liên tục, còn CB lớn quá thì dây điện có thể nóng chảy trước khi CB kịp ngắt. Bài viết này hướng dẫn cách chọn đúng cho điện nhà ở.
Nguyên tắc vàng khi chọn aptomat
Dòng định mức của CB (In) phải thỏa đồng thời hai điều kiện:
- Lớn hơn dòng làm việc của tải (Ib) để không nhảy khi dùng bình thường.
- Nhỏ hơn hoặc bằng khả năng chịu dòng của dây (Iz) để CB ngắt trước khi dây quá nóng.
Nói ngắn gọn: dòng tải ≤ dòng CB ≤ dòng dây chịu được. CB bảo vệ dây điện chứ không chỉ bảo vệ thiết bị.
Bước 1: Tính dòng điện của tải
- Điện 1 pha 220V: I ≈ P ÷ 220 (P tính bằng W). Ví dụ máy nước nóng 4.500W → khoảng 20A.
- Điện 3 pha 380V (tải cân bằng): I ≈ P ÷ (1,73 × 380). Ví dụ động cơ 7,5kW → khoảng 11–15A tùy hệ số công suất.
- Thiết bị có động cơ (máy bơm, máy nén điều hòa) có dòng khởi động lớn gấp nhiều lần, nên chọn CB dư một cấp hoặc dùng loại có đặc tính cắt phù hợp (đường cong C, D).
Bước 2: Chọn số cực
| Loại CB | Ngắt | Dùng cho |
|---|---|---|
| 1P | 1 dây pha | Nhánh đèn, ổ cắm trong tủ điện 1 pha |
| 2P | Pha và trung tính | CB tổng nhà 1 pha, nhánh bình nóng lạnh, điều hòa – an toàn hơn khi sửa chữa |
| 3P / 4P | 3 pha (và trung tính) | Điện 3 pha cho xưởng, máy lớn, ví dụ CB 4P 125A NXB-125 |
Bước 3: Phối hợp CB với tiết diện dây
Bảng dưới là mức tham khảo cho dây đồng ruột mềm đi trong ống, nhiệt độ môi trường thông thường. Khả năng chịu dòng thực tế phụ thuộc cách đi dây, số dây chung ống và nhiệt độ, nên khi phân vân hãy chọn dây lớn hơn một cấp.
| Tiết diện dây đồng | CB gợi ý | Ví dụ sử dụng |
|---|---|---|
| 1,5 mm² | 10A | Đèn chiếu sáng |
| 2,5 mm² | 16A – 20A | Ổ cắm thông thường |
| 4 mm² | 25A | Bình nước nóng, điều hòa 1,5–2HP |
| 6 mm² | 32A | Bếp từ đôi, nhánh tải lớn |
| 10 mm² | 40A – 50A | Dây tổng nhà nhỏ |
| 16 mm² | 63A | Dây tổng nhà có nhiều tải |
Ví dụ chọn CB cho một căn nhà 1 pha
- Nhánh đèn: dây 1,5mm², CB 1P 10A.
- Nhánh ổ cắm phòng khách, phòng ngủ: dây 2,5mm², CB 1P 16A–20A.
- Bình nóng lạnh 4.500W (~20A): dây 4mm², CB 2P 25A.
- Bếp từ 3.500W (~16A, khi bật hết vùng nấu có thể cao hơn): dây 4–6mm², CB 2P 25–32A.
- CB tổng: cộng dòng các tải hay dùng cùng lúc, chọn CB 2P 40A–63A như CB AC 63A 2P hoặc CB Chint 2P 63A, với dây tổng tương ứng.
Lỗi thường gặp
- Thay CB lớn hơn vì "hay nhảy": CB nhảy là dấu hiệu quá tải hoặc chạm chập, tăng CB mà giữ dây cũ sẽ gây nóng dây.
- Dùng CB AC cho điện một chiều (pin, tấm pin mặt trời): phải dùng CB DC như CB DC EARU hay aptomat CB DC 500V 125A. Xem bài CB DC và CB AC khác nhau.
- Thiếu thiết bị chống giật: aptomat thường không bảo vệ khi người chạm điện; khu vực ẩm (nhà tắm, bếp, ngoài trời) nên dùng thêm CB chống rò (RCBO/RCCB).
- Siết ốc lỏng ở đầu cực CB gây nóng, cháy chân cực.
Xem thêm các mẫu cầu dao CB tại Thiên An.
